Marcin Kamola
Zadzwoń do nas
(+48) 799 138 401
Napisz do nas
dr.marcinkamola@gmail.com
Jak pracować z podręcznikiem do niemieckiego
Podręcznik jest jednym z najważniejszych narzędzi nauczyciela języka niemieckiego. Zapewnia uporządkowany materiał, ćwiczenia, teksty, nagrania i często gotowy plan pracy. Problem pojawia się wtedy, gdy podręcznik zaczyna decydować o całej lekcji. Przejście przez kolejne strony książki nie zawsze oznacza dobrą lekcję. Uczeń może wykonać dziesięć ćwiczeń, uzupełnić wszystkie luki i przeczytać tekst, a mimo to nie potrafić wykorzystać poznanego języka w prawdziwej rozmowie. Dobry nauczyciel nie powinien więc pytać przede wszystkim: „Co jest na następnej stronie?”, ale raczej: „Czego uczeń ma się dzisiaj nauczyć i które elementy podręcznika naprawdę mu w tym pomogą?”.
1. Traktuj podręcznik jako narzędzie, a nie scenariusz lekcji
Podręcznik nie musi być realizowany od pierwszej do ostatniej strony.
Jego zadaniem jest pomóc nauczycielowi w organizacji procesu nauki. Nie powinien jednak odbierać nauczycielowi możliwości podejmowania decyzji.
Zamiast:
„Dzisiaj robimy stronę 48.”
lepiej:
„Dzisiaj uczeń ma nauczyć się opisywać swoje plany na weekend. Które elementy ze strony 48 mogą nam w tym pomóc?”
To niewielka zmiana, ale całkowicie zmienia sposób planowania lekcji.
2. Najpierw określ cel lekcji
Przed otwarciem podręcznika warto odpowiedzieć sobie na jedno pytanie:
„Co uczeń będzie potrafił zrobić po tej lekcji?”
Cel powinien być konkretny.
Zamiast:
„Temat: Perfekt.”
lepiej:
„Po lekcji uczeń będzie potrafił opowiedzieć w kilku zdaniach, co robił w weekend.”
Dopiero wtedy można zdecydować, które ćwiczenia z podręcznika są potrzebne.
3. Nie rób wszystkich ćwiczeń
Jednym z najczęstszych błędów jest przekonanie, że każde ćwiczenie w podręczniku musi zostać wykonane.
Nie musi.
Jeżeli uczeń dobrze opanował daną konstrukcję po dwóch ćwiczeniach, wykonywanie kolejnych pięciu bardzo podobnych zadań może być stratą czasu.
Lepiej wykorzystać ten czas na zastosowanie języka w praktyce.
Przykład:
Podręcznik zawiera pięć ćwiczeń dotyczących czasowników modalnych.
Można zrobić dwa ćwiczenia, a następnie poprosić ucznia o stworzenie własnych zdań:
„Was musst du heute machen?”
„Was kannst du am Wochenende machen?”
„Was möchtest du nächstes Jahr lernen?”
W ten sposób materiał z podręcznika staje się punktem wyjścia do komunikacji.
4. Naucz się selekcjonować materiał
Nie każda część rozdziału będzie równie potrzebna każdemu uczniowi.
Jeżeli uczeń przygotowuje się do rozmowy kwalifikacyjnej, większe znaczenie mogą mieć:
- przedstawianie siebie,
- opisywanie doświadczenia zawodowego,
- odpowiadanie na pytania,
- słownictwo związane z pracą,
- formułowanie argumentów.
Mniejsze znaczenie mogą mieć natomiast ćwiczenia, które nie mają związku z jego aktualnym celem.
Podręcznik może dostarczać materiału, ale nauczyciel powinien zdecydować, co jest dla ucznia najważniejsze.
5. Nie zaczynaj zawsze od podręcznika
Lekcja nie musi zaczynać się od otwarcia książki.
Można rozpocząć od pytania, zdjęcia, krótkiej rozmowy, sytuacji problemowej albo zadania komunikacyjnego.
Przykład:
Temat: „Urlaub”.
Zamiast rozpocząć od tekstu w podręczniku, nauczyciel pyta:
„Wohin möchtest du nächstes Jahr reisen?”
„Was ist für dich im Urlaub wichtig?”
„Was war dein bester Urlaub?”
Dopiero później można przejść do materiału z książki.
Uczeń najpierw zaczyna używać języka, a podręcznik dostarcza następnie potrzebnych struktur i słownictwa.
6. Wykorzystuj podręcznik przed, w trakcie i po lekcji
Ta sama strona może pełnić różne funkcje.
Przed lekcją może służyć jako materiał przygotowujący.
Podczas lekcji może być źródłem ćwiczeń.
Po lekcji może zostać wykorzystana do utrwalenia materiału.
Nie trzeba więc realizować całego materiału w jednym ciągu.
7. Rozbudowuj dobre ćwiczenia
Czasami podręcznik zawiera bardzo dobre ćwiczenie, ale jest ono zbyt krótkie.
Nie trzeba go pomijać. Można je rozbudować.
Przykład:
Ćwiczenie:
„Was haben die Personen am Wochenende gemacht?”
Po wykonaniu zadania można dodać:
„Und was hast du am Wochenende gemacht?”
Następnie:
„Was hat dein Partner gemacht?”
A później:
„Was möchtest du nächstes Wochenende machen?”
Jedno ćwiczenie może więc przeprowadzić ucznia od rozumienia tekstu do samodzielnej wypowiedzi.
8. Zamieniaj ćwiczenia zamknięte w otwarte
Ćwiczenia zamknięte są przydatne, szczególnie przy wprowadzaniu nowych struktur. Nie powinny jednak dominować całej lekcji.
Przykład:
Podręcznik:
„Ich ___ gestern im Kino. (sein)”
Uczeń:
„war”.
Nauczyciel może następnie przejść do pytań:
„Wo warst du gestern?”
„Wo warst du am Wochenende?”
„Wo war deine Familie?”
W ten sposób ćwiczenie gramatyczne zaczyna prowadzić do rzeczywistej komunikacji.
9. Wykorzystuj tekst jako punkt wyjścia
Tekst z podręcznika nie musi służyć wyłącznie do odpowiedzi na pytania.
Można wykorzystać go do:
- rozmowy,
- nauki słownictwa,
- ćwiczenia gramatyki,
- streszczania,
- zmiany perspektywy,
- tworzenia własnego tekstu,
- dyskusji.
Jeżeli tekst opowiada o osobie, która przeprowadziła się do Niemiec, można po jego przeczytaniu zapytać:
„Würdest du auch gern in Deutschland leben?”
„Was wäre für dich schwierig?”
„Was wäre ein Vorteil?”
Wtedy materiał z książki zaczyna żyć poza stroną podręcznika.
10. Dodawaj elementy związane z życiem ucznia
Podręczniki często przedstawiają sytuacje uniwersalne. Nauczyciel może jednak dopasować je do konkretnej osoby.
Jeżeli ćwiczenie dotyczy pracy, można wykorzystać prawdziwe doświadczenia ucznia.
Jeżeli dotyczy zakupów, można stworzyć sytuację w sklepie.
Jeżeli dotyczy mieszkania, można porozmawiać o mieszkaniu ucznia.
Dzięki temu materiał staje się bardziej osobisty i łatwiejszy do zapamiętania.
11. Nie bój się pomijać całych fragmentów
Pomijanie materiału nie oznacza złego nauczania.
Jeżeli dane ćwiczenie:
- jest zbyt łatwe,
- jest zbyt podobne do poprzedniego,
- nie odpowiada celowi lekcji,
- nie pasuje do poziomu ucznia,
- zabiera czas potrzebny na ważniejsze zadanie,
można je pominąć.
Nauczyciel nie powinien być niewolnikiem numeracji ćwiczeń.
12. Łącz podręcznik z materiałami dodatkowymi
Podręcznik może być podstawą lekcji, ale warto łączyć go z innymi materiałami.
Można wykorzystać:
- zdjęcia,
- krótkie nagrania,
- mapy,
- formularze,
- menu,
- ogłoszenia,
- wiadomości,
- reklamy,
- przykładowe wiadomości e-mail,
- autentyczne strony internetowe.
Przykład:
Podręcznik wprowadza słownictwo dotyczące hotelu.
Po wykonaniu ćwiczenia można przeprowadzić symulację:
„Du bist an der Rezeption. Ich bin ein Gast.”
Uczeń musi wykorzystać poznane słownictwo w praktycznej sytuacji.
13. Nie wprowadzaj nowych tematów tylko dlatego, że są w książce
Program podręcznika nie zawsze będzie idealnie odpowiadał aktualnym potrzebom ucznia.
Jeżeli uczeń zaczyna pracę w niemieckojęzycznej firmie, może nagle potrzebować:
- języka biznesowego,
- słownictwa branżowego,
- rozmów telefonicznych,
- prezentacji,
- pisania e-maili,
- prowadzenia spotkań.
W takiej sytuacji warto czasowo odejść od podręcznika.
Podręcznik może poczekać. Aktualna potrzeba komunikacyjna ucznia jest ważniejsza.
14. Stosuj zasadę: podręcznik → ćwiczenie → komunikacja
To prosty model, który można zastosować na wielu lekcjach.
Etap 1: podręcznik
Uczeń poznaje strukturę lub słownictwo.
Etap 2: ćwiczenie
Uczeń kontrolowanie wykorzystuje nowy materiał.
Etap 3: komunikacja
Uczeń używa go bez gotowego schematu.
Przykład:
Podręcznik przedstawia konstrukcję „Ich würde gern...”.
Ćwiczenie:
„Was würdest du gern machen?”
Następnie komunikacja:
„Du gewinnst 10 000 Euro. Was würdest du damit machen?”
W ostatnim etapie uczeń musi już samodzielnie wykorzystać konstrukcję.
15. Zmieniaj kolejność ćwiczeń
Nie ma obowiązku wykonywania ćwiczeń w kolejności 1, 2, 3, 4.
Czasami bardziej logiczne będzie:
- rozmowa,
- tekst,
- słownictwo,
- gramatyka,
- ćwiczenie,
- ponowna rozmowa.
Innym razem:
- obrazek,
- przewidywanie,
- nagranie,
- tekst,
- gramatyka,
- własna wypowiedź.
Kolejność powinna wynikać z celu lekcji, a nie z numerów stron.
16. Wykorzystuj podręcznik jako bazę do powtórek
Nie trzeba korzystać z książki wyłącznie podczas wprowadzania nowych tematów.
Można wrócić do wcześniejszych rozdziałów po kilku tygodniach.
Przykład:
Uczeń uczył się wcześniej słownictwa dotyczącego mieszkania. Po miesiącu można wykorzystać stary tekst do:
- powtórzenia słownictwa,
- ćwiczenia czasu przeszłego,
- opisu własnego mieszkania,
- porównania dwóch mieszkań.
Materiał, który już raz został wykorzystany, może więc otrzymać drugie życie.
17. Pozwól uczniowi korzystać z podręcznika samodzielnie
Podręcznik może być również narzędziem rozwijania samodzielności.
Warto czasami powiedzieć:
„Spójrz na stronę 62 i spróbuj samodzielnie znaleźć regułę.”
Albo:
„Przeczytaj tekst i zaznacz trzy rzeczy, których nie rozumiesz.”
Dzięki temu uczeń nie czeka zawsze na wyjaśnienie nauczyciela.
To dobrze łączy się z rozwijaniem samodzielnej nauki, która była tematem wcześniejszego artykułu.
18. Dopasuj podręcznik do konkretnego ucznia
Ten sam podręcznik może być używany zupełnie inaczej z dwiema osobami.
Uczeń A może potrzebować przede wszystkim mówienia.
Uczeń B może przygotowywać się do egzaminu.
Uczeń C może potrzebować języka zawodowego.
Uczeń D może mieć duże problemy z gramatyką.
Dlatego nie istnieje jedna idealna metoda pracy z podręcznikiem.
Istnieje natomiast metoda dopasowana do celu, poziomu i potrzeb konkretnego ucznia.
Przykład: jedna strona podręcznika, trzy różne lekcje
Załóżmy, że podręcznik zawiera tekst o codziennym życiu młodej osoby.
Można wykorzystać go na trzy sposoby.
Wariant 1: nacisk na słownictwo
Uczeń:
-
czyta tekst,
-
zaznacza nowe słowa,
-
odgaduje ich znaczenie z kontekstu,
-
tworzy własne zdania,
-
wykorzystuje słownictwo w rozmowie.
Wariant 2: nacisk na gramatykę
Nauczyciel wybiera z tekstu przykłady konkretnej konstrukcji.
Uczeń:
-
wyszukuje przykłady,
-
analizuje strukturę,
-
tworzy własne zdania,
-
wykorzystuje konstrukcję w krótkiej wypowiedzi.
Wariant 3: nacisk na komunikację
Tekst jest tylko początkiem.
Po jego przeczytaniu nauczyciel pyta:
„Wie sieht dein Alltag aus?”
„Was machst du morgens?”
„Was machst du nach der Arbeit?”
„Was möchtest du in deinem Alltag ändern?”
Ta sama strona może więc prowadzić do zupełnie różnych lekcji.
Przykład 45-minutowej lekcji z wykorzystaniem podręcznika
Temat: „Plany na weekend”
Cel: uczeń potrafi opowiedzieć o swoich planach i zapytać o plany drugiej osoby.
1. Rozgrzewka, 5 minut
Rozmowa:
„Was machst du normalerweise am Wochenende?”
2. Materiał z podręcznika, 10 minut
Krótki tekst lub dialog.
Uczeń wyszukuje wyrażenia dotyczące planów.
3. Ćwiczenie kontrolowane, 10 minut
Jedno lub dwa ćwiczenia z podręcznika.
Nauczyciel sprawdza, czy uczeń rozumie konstrukcję.
4. Personalizacja, 10 minut
Uczeń tworzy własne zdania dotyczące najbliższego weekendu.
5. Komunikacja, 10 minut
Symulacja rozmowy:
„Du planst dein Wochenende. Dein Partner möchte wissen, was du machst.”
Podręcznik został wykorzystany, ale nie zdominował całej lekcji.
Najczęstsze błędy nauczyciela
Realizowanie każdej strony
Szybkie przechodzenie przez materiał nie jest równoznaczne z efektywną nauką.
Wykonywanie wszystkich ćwiczeń
Powtarzalne zadania nie zawsze przynoszą dodatkową wartość.
Traktowanie podręcznika jak programu nauczania
Książka jest pomocą dydaktyczną, a nie nauczycielem.
Brak personalizacji
Uczeń powinien mieć możliwość odnoszenia materiału do własnego życia.
Zbyt mało komunikacji
Wykonanie ćwiczenia nie oznacza jeszcze, że uczeń potrafi używać języka.
Brak elastyczności
Dobry plan lekcji powinien pozwalać nauczycielowi zmienić kierunek, kiedy widzi, że uczeń czegoś nie rozumie albo potrzebuje dodatkowego ćwiczenia.
Najważniejsza zasada
Podręcznik powinien służyć lekcji, a nie lekcja podręcznikowi.
Nauczyciel może wykorzystać jedną stronę książki przez całą lekcję albo tylko jedno ćwiczenie z całego rozdziału. Może również całkowicie odejść od podręcznika, jeżeli aktualne potrzeby ucznia tego wymagają.
Najważniejsze jest nie to, ile stron zostało zrealizowanych, ale co uczeń rzeczywiście potrafi zrobić po zakończeniu lekcji.
Podsumowanie
Skuteczna praca z podręcznikiem wymaga selekcji, elastyczności i świadomego planowania.
Warto:
- zaczynać od celu lekcji,
- wybierać tylko potrzebne ćwiczenia,
- zmieniać kolejność materiału,
- rozbudowywać dobre zadania,
- zamieniać ćwiczenia zamknięte w komunikacyjne,
- personalizować materiał,
- łączyć podręcznik z autentycznymi materiałami,
- wykorzystywać książkę do powtórek,
- dostosowywać sposób pracy do konkretnego ucznia,
- pamiętać, że najważniejszy jest rozwój umiejętności, a nie liczba przerobionych stron.
Dobry podręcznik może bardzo ułatwić pracę nauczyciela. Dobry nauczyciel powinien jednak zawsze wiedzieć, kiedy podręcznik otworzyć, kiedy go zmodyfikować, a kiedy odłożyć.
FAQ
Czy trzeba realizować podręcznik od początku do końca?
Nie. Zakres realizacji powinien zależeć od programu, poziomu ucznia, jego potrzeb i celu kursu. W praktyce część materiału można pominąć, skrócić lub zastąpić innym ćwiczeniem.
Czy można prowadzić lekcje bez podręcznika?
Tak. Podręcznik jest narzędziem, a nie warunkiem skutecznego nauczania. Warto jednak zadbać o spójną strukturę kursu i logiczne rozwijanie wszystkich umiejętności językowych.
Jak wybrać dobre ćwiczenie z podręcznika?
Najpierw należy określić cel lekcji, a następnie sprawdzić, które ćwiczenie rzeczywiście pomaga ten cel osiągnąć. Nie warto wybierać zadań wyłącznie dlatego, że znajdują się w danym rozdziale.
Co zrobić, jeśli uczeń szybko wykonuje ćwiczenia z podręcznika?
Warto przejść od ćwiczeń kontrolowanych do samodzielnego używania języka. Można zastosować rozmowę, scenkę, opis sytuacji, dyskusję albo zadanie wymagające stworzenia własnych wypowiedzi.
Czy jeden podręcznik można wykorzystywać z uczniami na różne sposoby?
Tak. Sposób pracy powinien zależeć przede wszystkim od celu, poziomu, wieku, zainteresowań i potrzeb ucznia.
Czy nauczyciel powinien przygotowywać dodatkowe materiały do każdej lekcji?
Nie zawsze. Dodatkowe materiały mają sens wtedy, gdy uzupełniają podręcznik lub pozwalają lepiej osiągnąć cel lekcji. Nie chodzi o tworzenie jak największej liczby materiałów, ale o ich właściwe wykorzystanie.
Potrzebujesz profesjonalnej pomocy w nauce? Kliknij tutaj i umów się na darmową, godzinną lekcję próbną.
Przeczytaj także:
Marcin
Kamola